Omstreden moderniteit. Over de gemeenplaats 'Dat is niet meer van deze tijd'

Aankondiging Uitgeverij Wilde Raven

De gemeenplaats “Dat is niet meer van deze tijd” die men in verschillende gedaantes en bewoordingen regelmatig langs hoort komen is het onderwerp van dit opstel. De titel Omstreden moderniteit wijst op een probleem dat met deze gemeenplaats verbonden is.

De vaststelling of iets wel of niet tot ‘deze tijd’ behoort, lijkt ogenschijnlijk de geest van de moderniteit uit te drukken. Deze bestaat immers in een vooruitgang op allerlei gebied – en wie vooruit gaat laat van alles achter. Maar is dit wel zo modern als het lijkt? De gemeenplaats verwijst naar een maatstaf (de tijd) die zou kunnen uitmaken wat wel of niet meer passend is.

De moderniteit is echter verbonden met het loslaten van elke ‘transcendente’ maatstaf die in de mensenwereld door iemand of een instelling kan worden vertegenwoordigd of belichaamd. Kortom, de gemeenplaats wijst op een volstrekt onmoderne manier van modern zijn.

Deze paradox behoeft een andere toelichting. In dit opstel geeft de auteur deze toelichting aan de hand van drie beschouwingen over de geest van de moderniteit die de genoemde gemeenplaats problematisch maken.

Ten eerste laat hij zien dat de beschrijving van de moderne maatschappij uitloopt op de erkenning van een verscheidenheid aan beschrijvingen, die voortkomt uit de onmogelijkheid van een interpretatiemonopolie.

Ten tweede werkt hij de idee van ‘wezenlijk omstreden begrippen’ uit om duidelijk te maken dat het moderne denken heeft ontdekt dat het wezenlijk voor maatgevende begrippen (zoals moderniteit) is dat ze omstreden zijn.

Ten derde bespreekt de auteur de modellen die de moderne wereld heeft bedacht om de verhouding tussen politiek en godsdienst te bepalen teneinde het probleem van het interpretatiemonopolie (dat ooit in handen van de christelijke kerk lag) op te lossen.

In een afsluitend hoofdstuk komen deze drie beschouwingen samen in een poging de moderniteit als wezenlijk omstreden te denken en te laten zien dat moderniteit als tijdperk geen maatgevende orde is maar een problematisering van de tijdsordening. De lezer kan dan opgelucht ademhalen: er is helemaal niets dat verordonneert dat hij of zij met de tijd moet meegaan.

Inhoudopgave

Inleiding
1 | Wat vooraf ging …
1.1 Het monarchisch beginsel
1.2 Het verlangen 'modern' te zijn
1.3 De cultus van het heden
1.4 Moderniteit als omstreden begrip
1.5 Modernisering van de beschrijvingen (van moderniteit)
2 | Beschrijvingen van de maatschappij
2.1 De maatschappij is het geheel van haar beschrijvingen
2.2 De veelheid van beschrijvingen van de maatschappij
2.3 Ervaringsverhalen
2.4 Praktisch gerichte deelbeschrijvingen
2.5 Totaalbeschrijvingen van de maatschappij
2.6 Stichtingsverhalen
2.7 Afsluitende stelling
3 | Onenigheid en wezenlijk omstreden begrippen
3.1 De monarchische problematiek van strijd en oordeel
3.2 Verticalisering van horizontaliteit
3.3 De kenmerken van 'wezenlijk omstreden begrippen'
3.4 De inzet van 'wezenlijk omstreden begrippen'
3.5 Tussen erkenning van onenigheid en strijd op leven en dood
4 | Politieke antwoorden op de godsdiensttwisten
4.1 Het stichtingsverhaal van de godsdiensttwisten
4.2 Het autoritaire model
4.3 Tolerantie
4.4 Godsdienstvrijheid
4.5 Vrijheid van godsdienst en laïciteit
4.6 Besluit: beschrijvingen van verwereldlijking
5 | Pleidooi voor anachronisme
5.1 Van tijdsordening naar ruimtelijke ordening
5.2 Waarover gaat de strijd in de moderniteit?
5.3 Erkenning van onenigheid
De moraal van het verhaal …